สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ทรงเป็นพระราชธิดาเพียงพระองค์เดียวในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี ประสูติเมื่อวันอังคารที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๘ ณ พระที่นั่งเทพสถานพิลาส ในพระบรมมหาราชวัง วันรุ่งขึ้น เจ้าคุณพระประยุรวงศ์ เชิญเสด็จพระราชธิดาไปเฝ้าฯ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ซึ่งในขณะนั้นมีพระอาการประชวรหนักเกินกว่าจะมีพระราชดำรัสได้และทรงอ่อนพระกำลังมาก ก็ยังทรงพยายามยกพระหัตถ์สัมผัสพระราชธิดา ก่อนที่พระอาการประชวรจะทรุดลงหนัก จวบจนสวรรคตในคืนวันพุธที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๘ เวลา ๐๑.๔๕ นาที

- พระนาม -

พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดพระราชพิธีสมโภชเดือนและขึ้นพระอู่ เมื่อวันที่ ๓๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๘ พร้อมพระราชทานพระนามว่า “สมเด็จฯ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี” ซึ่งมีความหมายว่า ลูกสาวผู้เป็นดั่งดวงแก้วของพระมหากษัตริย์ มีพระกำเนิดเป็นศรีอันงามพร้อม และมีคำนำพระนามว่า “สมเด็จพระเจ้าภาติกาเธอ” ตามฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ ซึ่งมีความหมายว่า หลานที่เป็นลูกของพี่ชาย

ภายหลังพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสละราชสมบัติ พระบาทสมเด็จพระปรเมทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร เสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๘ คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ได้ประกาศเปลี่ยนคำนำพระนาม เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๘ เป็น “สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ” ซึ่งแปลว่าน้องหญิง หรืออีกนัยหนึ่งคือลูกพี่ลูกน้องหญิง พระขนิษฐภคินีในรัชกาลที่ ๘ เนื่องจากทรงอ่อนพระชนมายุกว่า ๒ เดือน ดังนั้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร รัชกาลที่ ๙ เสด็จขึ้นทรงราชย์ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คงคำนำพระนามไว้ดังเดิม เพราะคำว่า “ภคินี” สามารถแปลว่าพี่หญิงได้เช่นกัน

กอปรกรณียกิจเพื่อประโยชน์สุขของคนไทย -

ตลอดพระชนมชีพ สมเด็จฯ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดาฯ ทรงตั้งพระทัยแน่วแน่ที่จะทรงสืบสานพระบรมราชปณิธานของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระบรมชนกนาถ ทรงสนับสนุนกิจการลูกเสือ โดยทรงดำรงตำแหน่ง “องค์อุปถัมภิกาคณะลูกเสือแห่งชาติ” ทรงฟื้นฟูและพระราชทานพระอุปถัมภ์กิจการเนตรนารี นอกจากนี้ยังพระราชทานพระอุปถัมภ์แก่กิจการรักษาดินแดน ตลอดจนกิจการสตรีอาสาสมัครรักษาดินแดน ทั้งยังเสด็จไปทรงฝึกระเบียบทหาร และทรงฟังบรรยายวิชาทหารที่กรมการรักษาดินแดน มิได้พึงพระทัยที่จะทรงเป็นเพียงผู้อุปถัมภ์ในพระนาม หากแต่ยังทรงได้ชื่อว่าเป็น “สมาชิก ส.อ.ร.ด.” ผู้ผ่านการฝึกฝนโดยครบถ้วนสมบูรณ์แล้วอย่างแท้จริง รวมถึงการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม สนับสนุนการศึกษา การสาธารณสุขและสังคมสงเคราะห์ โดยทรงรับเป็นองค์อุปถัมภิกาและองค์อุปการะสถาบันและองค์กรสาธารณสุขทุกแขนงมากกว่า ๕๐ แห่ง

- พระปัจฉิมกาล -

แม้ในระยะหลัง สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดาฯ เสด็จออกทรงปฏิบัติพระกรณียกิจนอกสถานที่น้อยลง แต่ก็ยังพระราชทานทุนทรัพย์และความช่วยเหลือประการต่าง ๆ เพื่อยังประโยชน์แก่ประชาชนอย่างต่อเนื่อง ทรงก่อตั้ง “มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ในพระบรมราชูปถัมภ์” เพื่อเผยแผ่พระเกียรติคุณของสมเด็จพระบรมราชบุพการี และทรงก่อตั้ง “มูลนิธิเพชรรัตน-สุวัทนา” ไว้เพื่อเป็นกำลังหลักในการทรงบำเพ็ญกุศลสาธารณะ สืบสานพระกรณียกิจโดยเฉพาะในยามที่พระอนามัยไม่เอื้ออำนวย หรือแม้กระทั่งเมื่อสิ้นพระชนม์แล้ว กิจการอันยังประโยชน์แก่ประชาชนที่ได้ทรงริเริ่มและสนับสนุนไว้ จักยังต้องดำเนินสืบเนื่อง เพื่อประโยชน์สุขของแผ่นดินไทยที่ทรงผูกพันรักและภักดีต่อไป

- สิ้นพระชนม์ -

สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดาฯ สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๒๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ สิริพระชนมายุ ๘๕ พรรษา พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เฉลิมพระเกียรติยศ พระราชทานเลื่อนเศวตฉัตร จากเบญจปฎลเศวตฉัตร (ฉัตรขาว ๕ ชั้น) ตามพระอิสริยยศเจ้าฟ้าขึ้นเป็น “สัปตปฎลเศวตฉัตร” (ฉัตรขาว ๗ ชั้น) เพื่อเฉลิมพระเกียรติยศสูงสุดแก่พระองค์ และให้เชิญพระศพออกสู่พระเมรุ ท้องสนามหลวง พระราชทานเพลิงพระศพ ในวันจันทร์ ที่ ๙ เมษายน พ.ศ.๒๕๕๕ เมื่อพระราชทานเพลิงแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เชิญพระอัฐิขึ้นประดิษฐานบนพระวิมาน พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ร่วมกับพระบุพการีในมหาจักรีบรมราชวงศ์ และเชิญพระสรีรางคารไปบรรจุไว้ ณ เสาวภาประดิษฐาน สุสานหลวง วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม ในพระฐานะที่เสด็จอุบัติมาทรงเป็นสมาชิกแห่งจุฬาลงกรณราชสันตติวงศ์ และบรรจุไว้ ณ พุทธบัลลังก์พระร่วงโรจนฤทธิ์ วัดพระปฐมเจดีย์ เคียงคู่พระบรมราชสรีรางคารของสมเด็จพระบรมชนกนาถ และพระสรีรางคารของพระชนนี สมพระเกียรติยศสูงสุดของ "ดวงแก้วแห่งพระมงกุฎเกล้า" ที่ส่องประกายพระเกียรติคุณอยู่ในใจปวงชนชาวไทยตลอดไป